[SME-70year HUST] HAI NGƯỜI THẦY, MỘT MÁI NHÀ MÁY CHÍNH XÁC

   Thầy Nguyễn Tiến Thọ - Cô Nguyễn Thị Xuân Bảy

   Dấu ấn 60 năm,

   Có những người đến với một ngôi trường để làm việc.

   Có những người dành phần lớn cuộc đời mình để giảng dạy và nghiên cứu dưới mái trường ấy.

   Và cũng có những người đã cùng ngôi trường đi qua những năm tháng đầu tiên, viết những nét phấn đậm nét trên nền bảng gỗ thô sơ, lặng lẽ góp từng bài giảng, từng trang giáo trình, từng công trình nghiên cứu để đặt nền móng cho một ngành đào tạo. Thầy PGS. TS. Nguyễn Tiến Thọ và Cô Nguyễn Thị Xuân Bảy là những người như thế.  

Tháng 12 năm 1966, 

   Thầy và cô cùng bắt đầu công tác tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội. Đó là thời điểm đất nước còn trong những năm tháng chiến tranh, điều kiện giảng dạy và nghiên cứu còn vô cùng thiếu thốn. Trường Đại học Bách khoa Hà Nội khi ấy cũng mới trải qua 10 năm xây dựng và phát triển. Trong hoàn cảnh ấy, việc gây dựng một lĩnh vực chuyên môn mới không chỉ cần tri thức, mà còn đòi hỏi lòng kiên trì, ý thức trách nhiệm và niềm tin rất lớn vào tương lai. Từ hai miền quê khác nhau , Thầy sinh ra tại xã Tiên Hiệp, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam; cô đến từ thành phố Bắc Kạn, hai người đã gặp nhau trên cùng một hành trình: hành trình của giáo dục, khoa học và kỹ thuật chính xác.

Kể từ tháng 12 năm 1966, 

    Cuộc đời và sự nghiệp của Thầy cô gắn bó bền chặt với Bộ môn Máy chính xác, sau này là Bộ môn Cơ khí chính xác và Quang học. Thầy công tác tại Bộ môn đến tháng 3 năm 2008; cô gắn bó với Bộ môn đến tháng 9 năm 1999. Đó là một hành trình kéo dài qua nhiều thập kỷ, từ những năm tháng đầu tiên xây dựng ngành cho đến khi nhiều thế hệ sinh viên đã trưởng thành, trở thành kỹ sư, giảng viên, nhà nghiên cứu và cán bộ kỹ thuật trên khắp mọi miền đất nước.

Những viên gạch đầu tiên cho Kỹ thuật đo

     Trong cơ khí chính xác, mọi hoạt động chế tạo đều bắt đầu và kết thúc bằng đo lường. Muốn biết một chi tiết có được chế tạo đúng hay không, phải đo. Muốn kiểm soát chất lượng của một dây chuyền sản xuất, phải đo. Muốn một hệ thống tự động có thể vận hành chính xác, ổn định và tin cậy, càng phải có các phương pháp đo phù hợp. Bởi vậy, Kỹ thuật đo không đơn thuần là một môn học. Đó là nền tảng để con người hiểu được sản phẩm do chính mình đã tạo ra, kiểm soát được quá trình chế tạo và từng bước tiến tới tự động hóa sản xuất.

     Ngay từ những năm đầu của Bộ môn Máy chính xác, Thầy Nguyễn Tiến Thọ và cô Nguyễn Thị Xuân Bảy đã tham gia xây dựng giáo trình và phát triển hướng chuyên môn quan trọng của ngành. Hai thầy cô không chỉ truyền đạt những kiến thức đã có, mà còn góp phần hình thành chương trình đào tạo, biên soạn giáo trình và xây dựng nền nếp học thuật cho nhiều thế hệ tiếp nối.

Người Thầy tận tụy với đo lường và tự động hóa, PGS.TS. Nguyễn Tiến Thọ

    Thầy Nguyễn Tiến Thọ là một trong những cán bộ có nhiều đóng góp quan trọng trong quá trình xây dựng và phát triển hướng đào tạo về Kỹ thuật đo, đo lường và kiểm tra tự động của Bộ môn Máy chính xác. Sau quá trình học tập tại Trung Quốc và Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, Thầy tiếp tục được đào tạo và nhận học vị Tiến sĩ tại Trường Đại học LITMO (Liên Xô cũ ), một cơ sở có truyền thống nổi bật trong lĩnh vực cơ khí chính xác, quang học và thiết bị đo. Những kiến thức và kinh nghiệm tích lũy được từ quá trình đào tạo ấy đã được Thầy mang về, từng bước chuyển hóa thành các bài giảng, học phần và định hướng nghiên cứu phù hợp với điều kiện của Việt Nam. Thông qua các bài giảng của Thầy, sinh viên không chỉ được tiếp cận với nguyên lý của các phương pháp đo, mà còn học cách thiết kế, khai thác và ứng dụng hệ thống đo lường trong thực tiễn công nghiệp. Với nhiều thế hệ sinh viên, kiến thức Thầy truyền đạt đã trở thành hành trang quan trọng khi bước vào các nhà máy, viện nghiên cứu, cơ sở sản xuất và các trường đại học.

     Không chỉ tận tụy với giảng dạy, Thầy Nguyễn Tiến Thọ còn để lại dấu ấn nổi bật trong những chương trình nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước về cơ khí chính xác. Trong đề tài N03-76 giai đoạn 1976–1979 do Thầy Trần Tuấn Thanh chủ trì, Thầy Thọ được giao phụ trách đề tài nhánh về đo lường, phục vụ nhiệm vụ “Phục hồi và chế tạo bộ đôi bơm cao áp xe IFA W50”. Bộ đôi bơm cao áp gồm piston và xi lanh có khe hở lắp ghép chỉ tính bằng micromet. Vì vậy, chế tạo được chi tiết mới chỉ là một nửa bài toán; điều có ý nghĩa quyết định là phải đo và kiểm soát được chất lượng hình học của bộ đôi ấy với độ chính xác và độ ổn định đủ cao. Trong điều kiện máy móc, thiết bị chuẩn và linh kiện đo lường của Việt Nam khi đó chưa có, đây là một thách thức khoa học và kỹ thuật đặc biệt khó khăn. Trên cương vị chủ nhiệm đề tài nhánh, Thầy Thọ cùng cô Nguyễn Thị Xuân Bảy và các thầy trong nhóm công nghệ đã thiết kế, chế tạo, đưa nhiều kiểu đầu đo khí nén vào kiểm soát công nghệ mài nghiền để chế tạo các bộ đôi siêu chính xác, lần đầu tiên đo lường không còn là trọng tài của sản xuất mà đã trở thành công cụ công nghệ trực tiếp, lần đầu tiên thực hiện chọn lắp để đảm bảo khe hở của bộ đôi ở mức 1-2 micromet. Đặc biệt, Thầy cô đã thiết kế, chế tạo thành công dụng cụ đo lỗ chính xác và đo khe hở lắp ghép với độ chính xác micromet là thiết bị đo lường 1 (ĐL1) được Ủy ban Khoa học Kỹ thuật Nhà nước giám định và công nhận là một tiến bộ Khoa học Kỹ thuật năm 1976. Việc chế tạo độ đôi siêu chính xác đã được triển khai chuyển giao công nghệ cho nhiều cơ sở sản xuất trên cả nước như nhà máy ô tô 3-2, nhà máy dụng cụ cắt, nhà máy động cơ Hà Nam Ninh, nhà máy phụ tùng 3 Thành phố Hồ Chí Minh. Công trình không dừng lại ở kết quả trong phòng thí nghiệm mà đã trực tiếp góp phần giải quyết một nhu cầu cấp thiết của hoạt động sản xuất và vận tải trong giai đoạn đất nước bị hạn chế về nguồn phụ tùng nhập khẩu. Chuỗi nghiên cứu kéo dài hơn một thập kỷ đã góp phần hình thành năng lực nghiên cứu về gia công chính xác và đo lường cơ khí tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, đồng thời đóng góp vào thành tựu chung của các chương trình cơ khí chính xác cấp quốc gia. Bên cạnh nghiên cứu khoa học, Thầy còn đảm nhiệm cương vị Phó Chủ nhiệm Khoa Công nghệ Chế tạo máy và Máy chính xác giai đoạn 1992–1995. Dù ở vai trò nhà giáo, nhà khoa học hay người làm công tác quản lý, dấu ấn xuyên suốt trong sự nghiệp của Thầy vẫn là sự gắn kết giữa đo lường với những bài toán thực tiễn của sản xuất công nghiệp.

Sự cẩn trọng, kiên nhẫn và chuẩn mực của một nữ Giảng viên kỹ thuật, cô Nguyễn Thị Xuân Bảy

    Dấu ấn của cô Nguyễn Thị Xuân Bảy không chỉ được thể hiện trên giảng đường. Trong các đề tài N03-76, Chương trình 52-01, cô là cộng sự trực tiếp đồng hành cùng Thầy Thọ trong nghiên cứu về khí nén ĐL1 dùng cho đo lỗ và chọn lắp bộ đôi với khe hở đo 1-2 micromet. Cô cùng tham gia xây dựng phương án thiết kế, chế tạo và hoàn thiện dụng cụ đo khe hở lắp ghép ở cấp micromet, một bộ phận có ý nghĩa quyết định đối với việc kiểm soát chất lượng và đưa phương án chế tạo vào thực tế.

    Sự cẩn trọng, kiên nhẫn và tác phong khoa học của cô Bảy đặc biệt phù hợp với lĩnh vực đo lường, nơi một sai lệch rất nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến toàn bộ kết quả chế tạo. Cùng với Thầy Thọ, cô đã góp phần đưa hoạt động đo lường từ những nguyên lý lý thuyết trở thành một công cụ kỹ thuật có khả năng giải quyết bài toán thực tế của sản xuất công nghiệp. Minh chứng có sức thuyết phục nhất cho giá trị bền vững của công trình là hệ thống đo khe hở piston – xi lanh do nhóm nghiên cứu chế tạo hiện vẫn được lưu giữ và sử dụng tại Nhà T, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội. Hằng năm, khoảng 2.000 sinh viên tiếp tục thực hiện các bài thí nghiệm Kỹ thuật đo trên chính hệ thống này. Từ một sản phẩm phục vụ nhiệm vụ nghiên cứu cấp Quốc gia, hệ đo đã trở thành cầu nối giữa nghiên cứu khoa học và đào tạo, giúp nhiều thế hệ sinh viên hiểu trực tiếp về phương pháp đo, kiểm soát khe hở lắp ghép và vai trò của đo lường trong cơ khí chính xác. Trên giảng đường, cô phụ trách các học phần Kỹ thuật đo, Cơ sở thiết bị đo, Dung sai và Kỹ thuật đo. Bằng sự tỉ mỉ, nghiêm túc và tận tình, cô không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn rèn luyện cho sinh viên một phẩm chất căn bản của người làm kỹ thuật: tôn trọng sự chính xác. Những kinh nghiệm tích lũy từ các đề tài cấp Nhà nước được cô chuyển hóa thành nội dung giảng dạy, tài liệu chuyên môn và các bài thí nghiệm cụ thể. Vì vậy, đóng góp của cô Bảy là sự gắn kết đặc biệt giữa nghiên cứu, thực nghiệm và đào tạo, để một thành quả khoa học không chỉ phục vụ sản xuất trong một giai đoạn, mà còn tiếp tục bồi đắp tri thức cho các thế hệ sau.

   Nhờ những tài liệu ấy, kiến thức về dung sai, đo lường và thiết bị đo được trình bày ngày càng bài bản, tạo điều kiện để các thế hệ sau tiếp tục học tập, giảng dạy và phát triển chuyên môn.

Người đồng hành trong khoa học, và Người bạn đời trong cuộc sống

   Điều đặc biệt trong câu chuyện của Thầy Thọ và cô Bảy là hai người không chỉ đồng hành trong một lĩnh vực chuyên môn và một mái nhà học thuật mà còn cùng chia sẻ buồn vui và những tình nghĩa quý báu trong cuộc sống. Công việc của hai người gặp nhau ở một mục tiêu chung là xây dựng một nền tảng đo lường vững chắc cho Bộ môn Máy chính xác. Sự đồng hành ấy còn được kết tinh trong cuốn “Kỹ thuật đo lường - kiểm tra trong chế tạo cơ khí”, xuất bản tại Nhà xuất bản Bách khoa năm 2001. Đây được xem là một trong những giáo trình đầu tiên của Bộ môn trình bày tương đối hệ thống về lĩnh vực đo lường trong chế tạo cơ khí. 

   “Một cuốn giáo trình có thể nằm yên trên giá sách, nhưng tri thức trong đó lại tiếp tục đi rất xa, theo những người sinh viên bước vào nhà máy, theo các giảng viên trẻ đứng trên bục giảng và theo những nhà nghiên cứu tiếp tục phát triển các phương pháp đo lường mới”.

Những thế hệ tiếp nối, Di sản lớn nhất của một người thầy

    Khi nhìn lại một cuộc đời làm giáo dục, người ta thường nhắc đến chức danh, công trình khoa học, đề tài hay những cuốn giáo trình đã xuất bản. Nhưng đối với một người thầy, di sản lớn nhất có lẽ không thể đo đếm bằng những con số ấy. Di sản của Thầy Thọ và cô Bảy hiện diện trong những thế hệ kỹ sư đã trưởng thành từ Bộ môn Máy chính xác; trong những người đã mang kiến thức về đo lường vào các nhà máy và cơ sở sản xuất; trong những giảng viên tiếp tục đứng trên bục giảng; và trong những nhà nghiên cứu vẫn đang từng ngày phát triển các phương pháp đo chính xác hơn. 

    Các thiết bị có thể thay đổi…

    Công nghệ đo lường có thể phát triển từ cơ khí, điện tử đến quang học, số hóa và trí tuệ nhân tạo…

   Nhưng những chuẩn mực căn bản của người làm đo lường vẫn còn nguyên giá trị: chính xác, trung thực, cẩn trọng và có trách nhiệm với kết quả. Đó cũng chính là những giá trị mà Thầy và Cô đã truyền lại bằng cả kiến thức lẫn cách sống, cách làm nghề của mình.

Mái nhà chung mang tên “Máy chính xác”

    Trong lời nhắn gửi dành cho các thế hệ sau, cô Bảy gọi Máy chính xác là một “ngôi nhà chung thân yêu”. Hai chữ “ngôi nhà” có lẽ đã nói được nhiều hơn mọi cách diễn đạt về mối quan hệ giữa Thầy cô với Bộ môn. Bởi chỉ khi thực sự coi một nơi là nhà, người ta mới có thể dành cho nơi ấy nhiều năm tháng đến vậy; mới kiên trì vun đắp từ những điều nhỏ nhất; mới vui với từng bước trưởng thành và vẫn luôn hướng về nơi ấy khi đã rời bục giảng. Hướng tới kỷ niệm 60 năm thành lập ngành Cơ khí Chính xác và Quang học, 70 năm thành lập Đại học Bách khoa Hà Nội, khi nhìn lại hành trình đã qua, chúng ta càng thêm trân trọng những con người đã âm thầm góp sức từ những ngày đầu xây dựng nên ngành Máy chính xác của Đại học Bách khoa Hà Nội. 

    Khi viết những dòng này, thế hệ những Giảng viên trẻ rất xúc động và xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Thầy PGS.TS Nguyễn Tiến Thọ và cô Nguyễn Thị Xuân Bảy, hai người thầy, hai người đồng nghiệp, hai người bạn đời đã dành phần lớn cuộc đời mình để vun đắp cho ngành Máy chính xác, và ngay lúc này là Nhóm chuyên môn Cơ khí chính xác và Quang học. Kính chúc Thầy cô luôn mạnh khỏe, an vui và hạnh phúc. Dù thời gian tiếp tục trôi, những tri thức Thầy cô trao truyền, những chuẩn mực Thầy cô gây dựng và tình yêu Thầy cô dành cho mái nhà Máy chính xác sẽ vẫn còn được trân trọng, gìn giữ và tiếp nối bởi nhiều thế hệ mai sau.

    Bởi lịch sử của một ngành đào tạo không chỉ được tạo nên bởi những dấu mốc. Lịch sử ấy còn được làm nên từ cuộc đời của những con người đã lặng lẽ dành cả tâm huyết của mình cho sự nghiệp chung.

    Và trong hành trình 60 năm của ngành Cơ khí Chính xác và Quang học, tên của Thầy Nguyễn Tiến Thọ và cô Nguyễn Thị Xuân Bảy sẽ luôn được nhắc đến bằng tất cả sự trân trọng, biết ơn và yêu quý.